Pszczołom i innym zapylaczom najbardziej pomaga ogród, w którym coś kwitnie w każdym miesiącu sezonu. Królewskie Towarzystwo Ogrodnicze (RHS) w badaniach nad roślinami dla zapylaczy stwierdziło, że im więcej kwiatów ogród oferuje przez cały rok, tym więcej odwiedza go pszczół, bzygów i innych owadów. Ważne jest też, jakie to kwiaty: pojedyncze, otwarte, z łatwym dostępem do pyłku i nektaru. Poniżej znajdziesz, co sadzić na każdą porę roku, czego nie sadzić (nawet jeśli sklep reklamuje roślinę jako „miododajną”), jak pryskać, żeby nie truć pszczół, i jak zrobić domek dla murarki.
Rośliny według miesiąca kwitnienia możesz wyszukać w katalogu kwitnienia. Ma on filtr „Dla pszczół”.
Zasady doboru roślin według RHS
RHS prowadzi program „Plants for Pollinators” („Rośliny dla zapylaczy”). Listy zaktualizowano w lipcu 2025 r. i obejmują ponad 10 tys. roślin. Najważniejsze zalecenia:
- Kwiaty pojedyncze zamiast pełnych. RHS radzi wybierać proste, otwarte kwiaty z jednym okółkiem płatków. W kwiatach pełnych (wielopłatkowych) pyłek i nektar są trudno dostępne albo w ogóle ich nie ma. Dotyczy to też np. ozdobnych wiśni, przy których RHS odradza odmiany pełne.
- Coś kwitnie w każdym miesiącu. Królowe trzmieli mogą wychodzić z zimowania już w lutym, a pszczoły samotnice, np. murarki, i motyle latają od marca. Jesienią ważne są rośliny kwitnące najpóźniej.
- Mieszanka roślin, z przewagą rodzimych. W badaniu „Plants for Bugs” w ogrodzie Wisley RHS porównywała rośliny rodzime i obce. Zaleca sadzić rośliny z różnych stron świata, ale więcej z rodzimej flory i półkuli północnej. Rośliny z półkuli południowej mogą wydłużyć sezon, szczególnie późnym latem.
- Bez pestycydów. RHS zaleca w ogóle nie stosować pestycydów w ogrodzie.
- Mniej koszenia. Mniszki i koniczyna w rzadziej koszonym trawniku to według RHS cenne źródło pokarmu.
- Woda i miejsca gniazdowania, np. nasłoneczniony skrawek gołej ziemi dla pszczół samotnic gniazdujących w glebie.
Uwaga na kwiaty z długą rurką. RHS zauważa, że fuksje, szałwie i krokosmie dają jesienią dużo nektaru, ale wiele owadów do niego nie sięga. Dla pszczół samotnic i bzygów ważniejsze są kwiaty otwarte.
Co kwitnie kiedy: rośliny na cały sezon
Rośliny w tabeli to przykłady z dwóch źródeł. Rodzime pochodzą z katalogu „Zieleń przyjazna naturze. Sadźmy rośliny rodzime w gminie Izabelin”, przygotowanego dla gminy leżącej w granicach i otulinie Kampinoskiego Parku Narodowego. Katalog zawiera tylko gatunki rodzime i podaje okres kwitnienia oraz to, czy roślina jest miododajna. Ogrodowe to przykłady z zestawienia RHS „Grow a year-round bee buffet”.
| Pora | Rodzime (katalog Izabelin) | Ogrodowe (RHS) |
|---|---|---|
| przedwiośnie (II–III) | wierzby | ciemiernik korsykański, miodunka, szafirek armeński, wierzba, pojedyncze ozdobne wiśnie |
| wiosna (IV–V) | klon polny (maj), dąbrówka rozłogowa (od maja) | — |
| początek lata (VI–VII) | macierzanka piaskowa (VI–VII), bodziszek łąkowy (VI–VIII), lipa drobnolistna (koniec VI–VII) | dzwonek karpacki, wiciokrzew pomorski 'Serotina', lawenda |
| pełnia lata (VII–VIII) | szałwia łąkowa (VII–VIII) | róże o pojedynczych kwiatach |
| późne lato i jesień (VIII–X) | wrzos zwyczajny (VIII–X), rozchodnik wielki (VIII–IX), bluszcz pospolity (IX–X) | rozchodnik okazały 'Herbstfreude', jeżówka purpurowa, bluszcz, oregano |
Wierzby nie są w katalogu Izabelin. Wpisaliśmy je, bo RHS wymienia wierzbę jako wczesne źródło pyłku, a rodzime gatunki wierzb rosną w całej Polsce.
Bluszcz jest dla RHS „kluczową rośliną dla jesiennych zapylaczy”. Kwitnie najpóźniej ze wszystkich: według katalogu Izabelin od września, czasem już od sierpnia, do października. Pamiętaj, że wszystkie jego części, zwłaszcza owoce, są trujące dla ludzi. Więcej o roślinach niebezpiecznych dla zwierząt przeczytasz w artykule o roślinach trujących dla psa i kota.
Lipa to drzewo dla dużego ogrodu. W małym zastąpią ją byliny i krzewinki: macierzanka, szałwia łąkowa i wrzos (na kwaśnej, piaszczystej glebie).
Czego nie sadzić, choć kusi „miododajnością”
Wiele roślin chętnie odwiedzanych przez pszczoły to gatunki obce, które uciekają z ogrodów i wypierają rodzimą roślinność. Tu są dwa poziomy: prawo i zalecenia.
Prawo: lista inwazyjnych gatunków obcych
Listę określa rozporządzenie Rady Ministrów z 9 grudnia 2022 r. (Dz.U. 2022 poz. 2649), wydane na podstawie ustawy o gatunkach obcych. Zawiera dwie listy: gatunki stwarzające zagrożenie dla Unii i dla Polski.
- Na liście unijnej jest m.in. trojeść amerykańska (Asclepias syriaca), polecana czasem jako roślina „dla motyli i pszczół”, a także niecierpek gruczołowaty, barszcz Sosnowskiego i barszcz Mantegazziego oraz bożodrzew gruczołowaty (ajlant).
- Na liście krajowej są m.in. rdestowce (japoński, sachaliński i czeski) i niecierpek pomarańczowy. Według GDOŚ rdestowce trafiły też na listę unijną (rozporządzenie wykonawcze Komisji 2025/1422, dla większości dodanych gatunków stosowane od 7 sierpnia 2025 r.).
Dla gatunków z listy unijnej obowiązują zakazy z rozporządzenia UE 1143/2014: m.in. przetrzymywania, wprowadzania do obrotu, uprawy i rozmnażania oraz uwalniania do środowiska. Dla gatunków z listy krajowej podobne zakazy przewiduje art. 7 ust. 2 ustawy o gatunkach obcych, w tym zakaz uprawy, wprowadzania do obrotu i wymiany. Takiej rośliny nie wolno więc kupić, posadzić ani rozdawać sąsiadom.
W maju 2026 r. Ministerstwo Klimatu i Środowiska przygotowało projekt zmiany rozporządzenia, który ma dostosować polskie listy do nowej listy unijnej. Przed zakupem nietypowej rośliny sprawdź aktualny stan prawny.
Nawłoć kanadyjska: nie jest zakazana, ale lepiej jej nie sadzić
Nawłoci kanadyjskiej nie ma na liście z rozporządzenia z 2022 r., więc ustawowy zakaz uprawy jej nie dotyczy. Mimo to nie jest dobrym wyborem:
- W „Kodeksie dobrych praktyk. Ogrodnictwo wobec roślin inwazyjnych obcego pochodzenia” wydanym przez GDOŚ (wersja z 2016 r.) nawłoć kanadyjska, nawłoć późna i nawłoć wąskolistna są na liście „gatunków uzgodnionych”. Instytucje i organizacje, które opracowały kodeks, zgodziły się wycofać je ze sprzedaży i nie sadzić ich w ogrodach ani na terenach zieleni. Kodeks nie jest źródłem prawa, ale wyznacza dobrą praktykę.
- Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Bydgoszczy pisze, że nawłoć kanadyjska tworzy zwarte, jednogatunkowe płaty, wypiera rodzime rośliny i zmniejsza liczbę zapylaczy odwiedzających rodzime kwiaty. Może się też krzyżować z rodzimą nawłocią pospolitą.
Na tej samej liście „uzgodnionych” są też m.in. czeremcha amerykańska, klon jesionolistny, rudbekia naga i tawuła kutnerowata. Lista nie obejmuje odmian uprawnych, które nie są uznawane za inwazyjne.
Kodeks ma też trzecią listę: gatunki, przy których zaleca się szczególną ostrożność. Są na niej m.in. robinia akacjowa, łubin trwały, astry nowobelgijski i wierzbolistny, róża pomarszczona i słonecznik bulwiasty (topinambur), czyli rośliny często polecane „dla pszczół”. Jeśli już je masz, pilnuj, żeby nie rozsiewały się poza ogród. Odpadów z nich nie wyrzucaj do lasu ani na nieużytki.
Inne rośliny obce w ogrodzie
Art. 7 ust. 1 ustawy o gatunkach obcych zakazuje wprowadzania gatunków obcych do środowiska. Wyjątek dotyczy m.in. roślin sadzonych na terenach zieleni w miastach i wsiach o zwartej zabudowie oraz w zieleni przy budynkach, o ile nie są gatunkami inwazyjnymi z list. Trzeba je jednak sadzić tak, żeby nie rozprzestrzeniały się poza teren, a po zakończeniu uprawy usunąć je w sposób, który nie pozwoli im się rozprzestrzenić (art. 7 ust. 4). Co do zasady mieści się w tym wyjątku np. lawenda czy rozchodnik w ogrodzie przy domu.
Opryski a pszczoły
RHS radzi w ogóle nie stosować pestycydów w ogrodzie. Jeśli musisz, prawo wymaga ostrożności.
Co mówią przepisy (stan na październik 2026 r.):
- Ustawa o środkach ochrony roślin (t.j. Dz.U. 2026 poz. 624), art. 35 ust. 1: środki stosuje się tak, żeby nie stwarzać zagrożenia dla zdrowia ludzi i zwierząt ani dla środowiska. Trzeba też zapobiegać znoszeniu cieczy na miejsca, które nie są celem zabiegu.
- Rozporządzenie MRiRW z 31 marca 2014 r. (Dz.U. 2014 poz. 516):
- sprzętem naziemnym (także ręcznym opryskiwaczem) pryska się w odległości co najmniej 20 m od pasiek, chyba że etykieta wymaga większej;
- od 1 kwietnia 2026 r. pryskać można przy wietrze do 4 m/s, a do 5 m/s tylko sprzętem, który ogranicza znoszenie cieczy o co najmniej 75% (zmiana z Dz.U. 2026 poz. 353).
- Ogrodnik amator to w ustawie „użytkownik nieprofesjonalny”. Od 6 marca 2026 r. nie wolno mu w ogóle stosować środków o najwyższych kategoriach zagrożenia, m.in. o toksyczności ostrej kat. 1–3, rakotwórczych, mutagennych i szkodliwych na rozrodczość (art. 36 ust. 4). Wcześniej zakaz dotyczył tylko oprysku, fumigacji i zaprawiania nasion.
- Za stosowanie środka w sposób stwarzający zagrożenie dla ludzi, zwierząt lub środowiska, np. bez uwzględnienia znoszenia, minimalnych odległości czy warunków pogodowych, grozi grzywna (art. 76 ust. 1 pkt 20).
Zasady praktyczne. Wojewódzki Inspektorat Ochrony Roślin i Nasiennictwa w Lublinie w komunikacie z 2025 r. przypomina:
- W czasie lotu pszczół nie pryskaj kwitnących roślin ani kwitnących chwastów, ani innych miejsc, z których pszczoły zbierają pożytek.
- Zawsze czytaj na etykiecie część o bezpieczeństwie dla pszczół i przestrzegaj jej.
- Wybieraj środki z możliwie najkrótszym okresem prewencji dla pszczół.
- Nie stosuj środków owadobójczych w pobliżu pasiek.
Na etykiecie znajdziesz informację, czy środek jest niebezpieczny dla pszczół i czy wolno go stosować w czasie kwitnienia. To ona jest wiążąca, a nie porada sprzedawcy.
Domek dla dzikich pszczół (murarka ogrodowa)
Murarka ogrodowa (Osmia bicornis, dawniej O. rufa) to pszczoła samotnica, która lata wiosną i chętnie zasiedla gotowe rurki. Brytyjskie towarzystwo BWARS (Bees, Wasps & Ants Recording Society), prowadzące krajowy rejestr pszczół, os i mrówek, podaje w karcie informacyjnej o domkach dla pszczół:
| Parametr | Zalecenie |
|---|---|
| średnica otworu dla murarki | 7–8 mm |
| inne pszczoły | otwory od 4 do 10 mm przyciągną więcej gatunków |
| długość rurki | ok. 150 mm, najlepiej trochę różne długości, łatwiej trafić do własnej |
| materiał | trzcina, bambus ucięty tuż pod kolankiem (jeden koniec zamknięty), łodygi z rdzeniem; bez plastikowych słomek |
| mocowanie | stabilnie, żeby domek się nie ruszał |
| kierunek | wylotem na południe lub wschód, do porannego słońca |
| utrzymanie | co jakiś czas wymieniaj materiał gniazdowy, bo to ogranicza pasożyty |
Pamiętaj, że wiele dzikich pszczół gniazduje w ziemi, a nie w rurkach. Nasłoneczniony kawałek gołej ziemi, o którym pisze RHS, jest dla nich równie ważny jak domek.
Domek bez kwiatów nie wystarczy. Murarka potrzebuje pyłku wiosną, w promieniu swojego lotu, więc obok domku posadź rośliny kwitnące od marca do maja (patrz tabela wyżej).
Najczęstsze pytania
Jakie rośliny miododajne posadzić w małym ogrodzie? Byliny i krzewinki kwitnące w różnych miesiącach: na przedwiośnie cebulowe (np. szafirek) i miodunkę, latem macierzankę, lawendę i szałwię łąkową, późnym latem rozchodnik i wrzos, a jesienią bluszcz na ogrodzeniu. Wybieraj odmiany o pojedynczych kwiatach.
Czy nawłoć kanadyjska jest zakazana? Nie ma jej na liście inwazyjnych gatunków obcych z rozporządzenia z 2022 r., więc ustawowy zakaz jej nie obejmuje. Kodeks dobrych praktyk GDOŚ zaleca jednak nie sprzedawać jej i nie sadzić, bo wypiera rodzime rośliny.
Czy trojeść amerykańska jest dobra dla pszczół? Pszczoły ją odwiedzają, ale to inwazyjny gatunek obcy z listy unijnej. Obowiązuje zakaz jej uprawy, przetrzymywania i wprowadzania do obrotu.
Kiedy pryskać, żeby nie zaszkodzić pszczołom? Nie w czasie lotu pszczół na kwitnące rośliny i chwasty. Jeśli zabieg jest konieczny, rób go zgodnie z etykietą, przy wietrze do 4 m/s, w odległości co najmniej 20 m od pasiek.
Jaka średnica otworów w domku dla murarki? Według BWARS murarka najchętniej wybiera 7–8 mm. Otwory od 4 do 10 mm przyciągną także inne pszczoły samotnice.
Źródła
- RHS – Plants for Pollinators: lista ponad 10 tys. roślin (aktualizacja lipiec 2025), pojedyncze kwiaty, bez pestycydów, rzadsze koszenie, goła ziemia dla pszczół samotnic.
- RHS – Native and non-native plants for pollinators: mieszanka roślin z przewagą rodzimych i z półkuli północnej, rośliny egzotyczne wydłużają sezon, więcej kwiatów to więcej zapylaczy.
- RHS – Plants for Bugs: badanie w ogrodzie Wisley.
- RHS – Grow a year-round bee buffet: królowe trzmieli od lutego, murarki od marca, przykłady roślin na każdą porę, bluszcz, kwiaty z długą rurką.
- Gmina Izabelin – Zieleń przyjazna naturze. Sadźmy rośliny rodzime w gminie Izabelin: rodzime gatunki, okresy kwitnienia, rośliny miododajne (lipa drobnolistna, klon polny, macierzanka piaskowa, wrzos, rozchodnik wielki, szałwia łąkowa, bodziszek łąkowy, bluszcz, dąbrówka rozłogowa).
- Rozporządzenie Rady Ministrów z 9 grudnia 2022 r. w sprawie listy inwazyjnych gatunków obcych… (Dz.U. 2022 poz. 2649): listy unijna i krajowa.
- Ustawa z 11 sierpnia 2021 r. o gatunkach obcych, t.j. Dz.U. 2023 poz. 1589 ze zm. (ELI, Sejm): art. 7 ust. 1–4.
- RDOŚ w Poznaniu – inwazyjne gatunki obce, informacje ogólne: zakazy dla gatunków z listy unijnej i krajowej, wyjątek dla terenów zieleni.
- GDOŚ – Lista inwazyjnych gatunków obcych stwarzających zagrożenie dla Unii rozszerzona o kolejne gatunki (23.09.2025): rozporządzenie wykonawcze 2025/1422, rdestowce, termin 7.08.2025 dla większości gatunków.
- GDOŚ – Kodeks dobrych praktyk. Ogrodnictwo wobec roślin inwazyjnych obcego pochodzenia (2014, aktualizacja 2016): zał. 2 „gatunki uzgodnione” (nawłocie), zał. 3 „szczególna ostrożność”.
- RDOŚ w Bydgoszczy – Nawłoć kanadyjska to też IGO! (2.09.2024): wpływ na rodzime rośliny i zapylacze, krzyżowanie z nawłocią pospolitą.
- GDOŚ – Gatunki roślin w ogródkach bezpiecznych dla natury (14.10.2025): 9 zasad kodeksu.
- Ustawa z 8 marca 2013 r. o środkach ochrony roślin, t.j. Dz.U. 2026 poz. 624 (ELI, Sejm): art. 2 pkt 25 (użytkownik nieprofesjonalny), art. 35 ust. 1, art. 36 ust. 4 (w brzmieniu od 6.03.2026), art. 76 ust. 1 pkt 20.
- Rozporządzenie MRiRW z 31 marca 2014 r. w sprawie warunków stosowania środków ochrony roślin (Dz.U. 2014 poz. 516) i zmiana z 12 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 353): 20 m od pasiek, wiatr 4 m/s (5 m/s przy technice ograniczającej znoszenie o 75%).
- WIORiN w Lublinie – komunikat o stosowaniu środków ochrony roślin w sposób bezpieczny dla pszczół (2025): zasady ochrony pszczół, art. 76 ust. 1.
- BWARS – Information Sheet 13: Bee hotels (R. Dean, 2010): murarka 7–8 mm, zakres 4–10 mm, długość ok. 150 mm, bez plastiku, wylot na południe lub wschód, wymiana materiału.