Zimą zające, sarny i gryzonie żerują na korze, bo brakuje im innego pokarmu. Najbardziej cierpią młode drzewka owocowe i świeżo posadzone krzewy: zając potrafi w jedną noc obgryźć korę dookoła pnia, a nornik robi to samo tuż przy ziemi albo pod nią. Drzewko obgryzione dookoła zwykle zamiera, bo przerwana zostaje droga, którą płyną soki. Dobra wiadomość jest taka, że najlepsza ochrona jest prosta i legalna: odpowiednio wysoka osłona pnia i szczelne ogrodzenie. Poniżej wyjaśniamy, co i jak zabezpieczyć oraz czego robić nie wolno.
Kto obgryza drzewka – jak rozpoznać sprawcę
| Zwierzę | Gdzie szkody | Po czym poznać |
|---|---|---|
| zając szarak, dziki królik | kora pnia i pędy nad ziemią, zwykle do kilkudziesięciu centymetrów, przy śniegu wyżej | tropy na śniegu, odchody przy drzewku |
| sarna | pąki, młode pędy i liście na wysokości do ok. 1,2 m | zgryzione pędy wysoko nad ziemią, tropy racic |
| norniki (potocznie „nornice”) | kora u nasady pnia, od kilku centymetrów pod ziemią do kilkunastu nad nią | nieregularne, wyraźne ślady drobnych zębów, korytarze w trawie i pod śniegiem |
| karczownik | korzenie drzew i krzewów owocowych | drzewko więdnie i usycha mimo podlewania |
Uniwersytet Kalifornijski (UC IPM) opisuje, że norniki obgryzają korę zwykle od ok. 5 cm pod powierzchnią gleby do ok. 13 cm nad nią, a młode drzewka mogą zostać obgryzione dookoła i zamrzeć. Uczelnia z Kolorado podaje, że ślady zębów nornika mają szerokość ok. 1,5–3 mm. Karczownik, według poradników ogrodniczych, jesienią przenosi się z mokrych terenów do ogrodów i sadów i podgryza korzenie.
Szkody od gryzoni wychodzą często dopiero na przedwiośniu, gdy stopnieje śnieg. Dlatego osłony zakłada się jesienią, zanim spadnie śnieg.
Osłony pni – jak wysokie i z czego
Zasadę podaje brytyjska Komisja Leśna (Forestry Commission): osłona musi być co najmniej tak wysoka, jak sięga zwierzę, które zgryza rośliny. Poradnik ochrony drzew The Conservation Volunteers podaje takie wysokości:
| Zwierzę | Wysokość osłony |
|---|---|
| nornik | 20 cm |
| królik | 60 cm |
| zając | 75 cm |
| sarna | 1,2 m |
| jeleń, daniel | 1,8 m |
Te liczby dotyczą gruntu bez śniegu. Zając stojący na zaspie sięga wyżej. Jeśli w Twojej okolicy zalega gruby śnieg, wybierz osłonę z zapasem i sprawdzaj ją po każdych opadach.
Materiały
- Siatka metalowa (ocynkowana) to najpewniejsza ochrona. UC IPM zaleca przeciw nornikom cylinder z siatki o oczkach 6–13 mm, o wysokości ok. 60 cm, z dolną krawędzią wkopaną co najmniej 15 cm w ziemię. Osłonę warto co jakiś czas sprawdzać, czy nie jest uszkodzona albo podkopana.
- Spirale i rurki z tworzywa są tanie i łatwe w montażu. Chronią przed zającami, ale UC IPM zaznacza, że norniki mogą je przegryźć. RHS pisze, że króliki przegryzają siatki plastikowe i z tkaniny, więc dają one ochronę krótkotrwałą.
- Bielenie pni wapnem chroni korę przed pękaniem od słońca i mrozu, ale nie zastępuje osłony przed zwierzętami. O bieleniu piszemy w artykule o pracach w ogrodzie w listopadzie.
Jak założyć osłonę, żeby nie zaszkodzić
- Osłona nie może ściskać pnia. Zostaw kilka centymetrów luzu, bo pień przyrasta.
- Spiralę zakłada się tak, żeby zewnętrzny koniec był na dole. Założona odwrotnie zaciska się na pniu (TCV).
- Siatkę przymocuj do palika. Poradnik TCV radzi wbijać palik od strony wiatru, na co najmniej 30 cm w ziemię.
- Nie zasypuj osłony ściółką i nie zostawiaj w niej suchej trawy. To gotowe schronienie dla gryzoni.
- Zdejmij lub poluzuj osłonę, gdy drzewo urośnie. Komisja Leśna zwraca uwagę, że zanim drzewo się przyjmie, plastikowe rurki często już zaczynają się rozpadać.
Ogrodzenie – kiedy lepsze niż osłony
Przy kilku drzewkach wystarczą osłony. Przy sadzie, żywopłocie albo warzywniku lepsze jest ogrodzenie całości.
| Przeciw | Wymagania (RHS) |
|---|---|
| królikom | siatka o oczkach ok. 2,5 cm, wysokość 120–140 cm, dolne 30 cm wkopane w ziemię, a najniższe 15 cm odgięte na zewnątrz |
| pojedyncze rośliny (przeciw królikom) | siatka wysokości 90 cm wokół rośliny |
| sarnom i jeleniom | siatka wysokości 1,8 m, oczka do ok. 20 × 15 cm, dolna krawędź przypięta do ziemi, bo sarny przeciskają się przez szczeliny 30 cm |
RHS podaje te wymiary dla królików. Dla zająca nie znaleźliśmy osobnej wysokości ogrodzenia w poradnikach uczelnianych. Przyjmij parametry siatki przeciw królikom jako rozsądne minimum i dbaj, żeby nie było pod nią szczelin. RHS uważa, że pastuch elektryczny i pojedyncze druty na sarny zwykle nie działają.
Brama i furtka to najsłabszy punkt. Ogrodzenie z dziurą przy furtce nie chroni niczego.
Środki odstraszające
RHS opisuje opryski zapachowo-smakowe (np. z siarczanem glinowo-amonowym), które mogą zniechęcić sarny. Trzeba je często powtarzać, a zwierzęta mogą przejść na inne rośliny. Odstraszacze ultradźwiękowe działają według RHS tylko na początku, bo zwierzęta się do nich przyzwyczajają. Traktuj odstraszacze jako dodatek do siatki, nie zamiast niej. Przed zakupem sprawdź na etykiecie, czy preparat jest dopuszczony do stosowania w Polsce.
Nornice, norniki i karczownik – ochrona od strony ziemi
Gryzonie podziemne trudniej powstrzymać niż zające, bo pracują pod śniegiem i pod ziemią.
- Wolny krąg wokół pnia. UC IPM zaleca utrzymywać wokół pni pas bez roślinności o szerokości ok. 90 cm, a Komisja Leśna wskazuje krąg o średnicy ok. 1 m.
- Krótka trawa na zimę. UC IPM radzi kosić trawę między drzewami nisko (poniżej ok. 5 cm). W wysokiej trawie norniki budują korytarze.
- Ściółka z dala od pnia. Odsuń ją od kory na kilkanaście centymetrów.
- Sprawdzaj po roztopach. Gdy zejdzie śnieg, obejrzyj nasady pni. Uczelnia z New Hampshire radzi przy zamieraniu gałęzi sprawdzać nasadę, czy to nie ślady nornika.
Czy można truć nornice? Trutki a prawo
To najczęstsze pytanie i odpowiedź wymaga ostrożności.
- Środki gryzoniobójcze to produkty biobójcze albo środki ochrony roślin. Można je kupować i stosować tylko wtedy, gdy produkt ma ważne pozwolenie w Polsce. Każde pozwolenie określa, kto może z niego korzystać (część trutek jest przeznaczona wyłącznie dla profesjonalistów), na jakie gryzonie i gdzie. Przed użyciem przeczytaj etykietę. Jeśli nie wymienia nornika ani stosowania w ogrodzie, nie stosuj produktu przeciw nornikom.
- Trutka nie wybiera. W ogrodzie żyją gatunki chronione: jeże, ryjówki, mysz zaroślowa i badylarka (rozporządzenie o ochronie gatunkowej zwierząt). Truciznę może też zjeść pies, kot albo ptak. UC IPM ostrzega przed zatruciem wtórnym, gdy drapieżnik zje otrutego gryzonia.
- Karczownik i kret są pod częściową ochroną gatunkową, ale ochrona dotyczy osobników poza terenem ogrodów, upraw ogrodniczych i szkółek leśnych. W ogrodzie zakazy z rozporządzenia ich nie obejmują.
- Ustawa o ochronie zwierząt zakazuje zabijania zwierząt poza wymienionymi w niej wyjątkami (art. 6 ust. 1). Jeżeli zwierzę jest uśmiercane, to tylko w sposób humanitarny (art. 33 ust. 1a). Lepy i metody zadające cierpienie odpadają.
W praktyce najbezpieczniejsze prawnie i najskuteczniejsze są metody mechaniczne: siatka, wolny krąg wokół pnia, krótka trawa. Przy dużej inwazji gryzoni zwróć się do firmy deratyzacyjnej. Ten tekst nie jest poradą prawną. Przy wątpliwościach zapytaj regionalną dyrekcję ochrony środowiska.
Zające i sarny a prawo łowieckie
Zając szarak, dziki królik i sarna to zwierzęta łowne (rozporządzenie w sprawie listy gatunków zwierząt łownych). Zwierzęta łowne żyjące na wolności są własnością Skarbu Państwa (art. 2 Prawa łowieckiego). Z tego wynika kilka zasad:
| Co | Przepis |
|---|---|
| poza polowaniami zabronione jest płoszenie, chwytanie, przetrzymywanie, ranienie i zabijanie zwierzyny | art. 9 ust. 1 pkt 2 |
| zakładanie wnyków, pułapek i innych urządzeń do łowienia, chwytania lub zabijania zwierzyny oraz zdobywanie zwierzyny przy użyciu trucizn, lepów czy wnyków to przestępstwo (kara pozbawienia wolności do 5 lat) | art. 53 pkt 4a i 5 |
| strzelanie do zwierzyny bliżej niż 150 m od zabudowań mieszkalnych to wykroczenie | art. 51 ust. 1 pkt 1 |
| tereny zabudowane wsi z podwórzami i drogami oraz tereny w granicach miast nie wchodzą do obwodów łowieckich | art. 26 pkt 2 i 3 |
Ustawa nie definiuje, czym jest „płoszenie”. Ogrodzenie, siatka i osłony pni nie są płoszeniem, tylko zabezpieczeniem własnych roślin. Nie przeganiaj natomiast zwierząt, nie zaganiaj ich i nie łap, nawet jeśli wydają się osłabione. Ranne lub osierocone zwierzę zgłoś gminie, kołu łowieckiemu albo ośrodkowi rehabilitacji zwierząt.
Czy za szkody od saren dostanę odszkodowanie?
Art. 46 Prawa łowieckiego każe dzierżawcy obwodu (najczęściej kołu łowieckiemu) płacić za szkody w uprawach i płodach rolnych wyrządzone przez dziki, łosie, jelenie, daniele i sarny. Na obszarach poza obwodami łowieckimi za takie szkody odpowiada Skarb Państwa, a wypłaca je zarząd województwa (art. 50 ust. 1b i 3). Dla właściciela ogrodu ważne są trzy zastrzeżenia:
- Zające i króliki nie są na tej liście. Za obgryzione przez zające drzewka odszkodowania łowieckiego nie ma.
- Przepis mówi o uprawach i płodach rolnych oraz o gruntach rolnych. Rośliny ozdobne w przydomowym ogrodzie raczej się w nim nie mieszczą. Przy uprawach rolnych lub sadzie towarowym sprawa wygląda inaczej.
- Odszkodowanie nie przysługuje m.in. za szkody o wartości nieprzekraczającej 100 kg żyta w przeliczeniu na 1 hektar uprawy (art. 48 pkt 4). Przy małej działce szkoda rzadko przekroczy ten próg.
Wniosek o oszacowanie szkody składa się do dzierżawcy lub zarządcy obwodu (art. 46 ust. 3). Właściciele gruntów rolnych powinni też współdziałać z kołem przy zabezpieczaniu upraw (art. 47). Stan prawny: październik 2026.
Kalendarz ochrony
| Kiedy | Co zrobić |
|---|---|
| październik–listopad | załóż osłony pni, skoś trawę wokół drzew, odsuń ściółkę od pni, sprawdź ogrodzenie i furtkę |
| po każdym większym śniegu | sprawdź, czy zaspy nie podniosły zającom „poziomu” ponad osłonę; odgarnij śnieg z siatki |
| koniec zimy, po roztopach | obejrzyj nasady pni i pędy; poszukaj korytarzy nornika |
| wiosna | poluzuj osłony, przytnij uszkodzone pędy |
Jeśli zające albo sarny przygryzły pędy, cięcie naprawcze zrób w terminie właściwym dla gatunku. Jabłonie i grusze tnie się zimą lub na przedwiośniu, a wiśnie i śliwy latem. Szczegóły znajdziesz w artykule kiedy przycinać drzewa owocowe. Gdy kora jest obgryziona tylko częściowo, RHS radzi owinąć uszkodzone miejsce czarną folią, żeby rana mogła się zabliźnić. Drzewko obgryzione dookoła pnia zwykle trzeba wymienić.
Planujesz nowe nasadzenia? W porównywarce drzew i porównywarce krzewów sprawdzisz wzrost i wymagania gatunków. Zimą warto też pomyśleć o ptakach. Jak je dokarmiać bez szkody, opisujemy w artykule dokarmianie ptaków zimą.
FAQ
Jak wysoka osłona na pień przeciw zającom? Poradnik TCV podaje 75 cm dla zająca i 60 cm dla królika. Przy grubej pokrywie śniegu wybierz wyższą osłonę.
Czy plastikowa spirala wystarczy? Przeciw zającom zwykle tak, jeśli jest odpowiednio wysoka. Przeciw nornikom lepsza jest siatka metalowa wkopana w ziemię, bo norniki przegryzają tworzywo.
Czy mogę odstrzelić albo złapać zająca w ogrodzie? Nie. Zając jest zwierzęciem łownym i własnością Skarbu Państwa. Chwytanie i zabijanie go poza polowaniem jest zabronione, a pułapki i trucizny to przestępstwo z art. 53 Prawa łowieckiego.
Czy koło łowieckie zapłaci za zjedzone przez sarny tuje? Raczej nie. Art. 46 dotyczy upraw i płodów rolnych, a nie roślin ozdobnych. Szkody poniżej wartości 100 kg żyta na hektar w ogóle nie są wypłacane.
Czy wolno zwalczać kreta i karczownika w ogrodzie? Rozporządzenie o ochronie gatunkowej wyłącza z ochrony osobniki w ogrodach i uprawach ogrodniczych. Nadal obowiązuje jednak ustawa o ochronie zwierząt, więc wybieraj metody odstraszające i mechaniczne, a trutki tylko dopuszczone i zgodnie z etykietą.
Źródła
- RHS – Rabbits: ogrodzenie 120–140 cm, oczka 2,5 cm, 30 cm w ziemi i 15 cm odgięte, siatka 90 cm wokół roślin, spirale i osłony, przegryzanie plastiku, czarna folia na obgryzioną korę.
- RHS – Deer: ogrodzenie 1,8 m, oczka do 20 × 15 cm, szczeliny 30 cm, osłony 120 cm przeciw sarnom, opryski odstraszające, ultradźwięki, nieskuteczność pastucha.
- The Conservation Volunteers – Tree protection: tabela wysokości osłon (nornik 20 cm, królik 60 cm, zając 75 cm, sarna 1,2 m, jeleń 1,8 m), montaż spiral, palik od strony wiatru min. 30 cm.
- GOV.UK / Forestry Commission – Tree protection: the use of tree shelters and guards: wysokość osłony co najmniej taka jak zasięg zwierzęcia, krąg ok. 1 m bez roślinności przeciw nornikom, rozpad plastikowych rurek.
- UC IPM (University of California) – Voles: zakres obgryzania kory, osłony z siatki 6–13 mm o wysokości 60 cm wkopane 15 cm, pas 90 cm bez roślin, koszenie, ryzyko zatrucia wtórnego.
- Colorado State University – Voles damage plants: wygląd śladów zębów, zakładanie osłon jesienią.
- UNH Extension – Winter burn on evergreens: sprawdzanie nasady zamierających gałęzi pod kątem nornika.
- Murator – Karczownik i nornik: karczownik uszkadzający korzenie, jesienna migracja do ogrodów (poradnik popularny).
- Ustawa – Prawo łowieckie, tekst jednolity Dz.U. 2025 poz. 539: art. 2, 9 ust. 1 pkt 2, art. 9a, 26, 46, 47, 48 pkt 4, 50, 51, 53.
- Rozporządzenie w sprawie listy gatunków zwierząt łownych, tekst jednolity Dz.U. 2023 poz. 2454 i zmiana Dz.U. 2025 poz. 1286: zając szarak, dziki królik, sarna.
- Rozporządzenie Ministra Środowiska z 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt, tekst jednolity Dz.U. 2022 poz. 2380: § 6, załącznik nr 2 (ochrona częściowa) (kret, karczowniki – ochrona poza ogrodami; jeże, ryjówki, mysz zaroślowa, badylarka).
- Ustawa o ochronie zwierząt, tekst jednolity Dz.U. 2023 poz. 1580: art. 6 ust. 1, art. 33 ust. 1a.