Trawnik przygotowuje się do zimy głównie we wrześniu i październiku, a pod koniec października i w listopadzie zostają trzy rzeczy: ostatnie koszenie, sprzątanie liści i nieniszczenie trawy, gdy jest zmarznięta. Z tego, co zrobisz teraz, zależy, czy wiosną zobaczysz zieloną darń, czy żółte i brązowe placki pleśni śniegowej. Poniżej wyjaśniamy, na jaką wysokość kosić, czym nawozić, kiedy jest za późno na wertykulację i jak chronić trawnik przed chorobami.
Więcej prac na ten miesiąc w całym ogrodzie znajdziesz w artykule prace w ogrodzie w listopadzie, a zadania na poszczególne miesiące w kalendarzu ogrodnika.
Ostatnie koszenie – kiedy i na jaką wysokość
Trawa nie przestaje rosnąć z dnia na dzień. RHS podaje, że rośnie, dopóki temperatura utrzymuje się powyżej 7°C. Dlatego w łagodną jesień kosi się jeszcze w październiku i listopadzie, a czasem nawet w grudniu, jeśli pogoda jest sucha i ciepła.
Co do wysokości źródła różnią się, choć niewiele:
| Źródło | Zalecenie na koniec sezonu |
|---|---|
| RHS (Wielka Brytania), porady na październik | kosić tylko w razie potrzeby, przy łagodnej pogodzie, nieco wyżej niż latem |
| RHS, porady na grudzień | jeśli trzeba kosić zimą, ustawić nóż o ok. 5 mm wyżej niż latem |
| UVM Extension (Uniwersytet Vermontu) | przez jesień stopniowo obniżać koszenie tak, żeby ostatnie było na wysokość ok. 2–2,5 cala, czyli ok. 5–6 cm |
Obie rady nie przeczą sobie tak bardzo, jak się wydaje. Wiosną i latem UVM zaleca kosić wysoko, na 3–4 cale (ok. 7,5–10 cm), a jesienią stopniowo zejść do ok. 5–6 cm. RHS odnosi się do wysokości letniej, którą każdy ustawia inaczej. Wniosek dla ogrodu przydomowego: nie zostawiaj na zimę wysokiej, wylegającej trawy, ale też nie koś „na zero”.
Dlaczego nie za wysoko? UVM Extension wyjaśnia, że przy zbyt wysokiej trawie na zimę łatwiej rozwijają się choroby zimowe i wczesnowiosenne, a wysoka darń daje schronienie myszom i innym gryzoniom. Jak gryzonie szkodzą drzewkom, opisujemy w artykule zające, sarny i nornice zimą.
Koś przy suchej trawie. Zgrabione albo zebrane w kosz ścinki możesz wrzucić do kompostownika jako materiał zielony.
Nawóz jesienny – mało azotu, więcej potasu
To najczęstszy błąd przy jesiennej pielęgnacji: dosypanie resztek wiosennego albo letniego nawozu, bo „został w worku”. RHS ostrzega, że letni nawóz ma za dużo azotu na tę porę roku. Azot pobudza bujny wzrost liści, a taka miękka, soczysta trawa łatwiej choruje jesienią i zimą.
Nawóz jesienny ma inny skład. RHS opisuje go jako bogaty w potas i fosfor. Ma wzmacniać korzenie i odporność na zimę, a nie przyrost liści. Rozszerzenie Uniwersytetu Stanowego Karoliny Północnej (NC State Extension) pisze, że potas poprawia ogólną kondycję trawy: zwiększa odporność na suszę, mróz i choroby.
Kilka zasad z tych źródeł:
- Nawoź tylko, jeśli trzeba. RHS radzi sięgać po nawóz jesienny, gdy trawa słabo rośnie, i używać najmniejszej skutecznej dawki.
- Kolejność: najpierw wertykulacja i aeracja (po aeracji piaskowanie), potem nawóz (RHS).
- Termin: to praca na wrzesień i październik. NC State radzi dawać nawóz potasowy (gdy badanie gleby wykaże niedobór) co najmniej 6 tygodni przed pierwszym spodziewanym przymrozkiem. Ta rada dotyczy traw ciepłolubnych z Karoliny Północnej, ale zasada „potas z wyprzedzeniem przed mrozami” pasuje też do naszych trawników.
- Nie nawoź zamarzniętej ziemi. UVM Extension przypomina, że nawóz z zamarzniętej gleby spływa z wodą, zamiast wsiąkać.
- Badanie gleby. UVM i NC State zalecają oprzeć nawożenie na analizie gleby. W Polsce zbadasz ją w okręgowej stacji chemiczno-rolniczej. Wynik pokaże też, czy trawnik potrzebuje wapnowania.
Ile dokładnie sypać, zależy od nawozu. Trzymaj się dawki z opakowania, bo zawartość składników różni się między produktami.
Wertykulacja i aeracja – jeszcze teraz czy już wiosną?
Wertykulacja (po angielsku scarifying) to wyczesanie z darni filcu, czyli warstwy zeschniętych ścinków, mchu i resztek. RHS uważa za najlepszy termin wrzesień i październik. Prosty test RHS: jeśli między źdźbłami nie widać ziemi, trawnik skorzysta z wertykulacji. W małym ogrodzie wystarczą grabie sprężynowe, na większym trawniku wertykulator.
UVM Extension wyjaśnia, ile filcu to za dużo. Warstwa ok. pół cala (ok. 1,3 cm) jest dla trawy dobra. Powyżej cala (ok. 2,5 cm) zaczynają się problemy: filc chroni szkodniki zjadające korzenie, sprzyja chorobom i utrudnia podlewanie. Na mokro jest gąbczasty, a po wyschnięciu odpycha wodę. Grubość sprawdzisz, wycinając łopatką mały kawałek darni.
Aeracja to nakłuwanie gleby, żeby woda i powietrze docierały do korzeni. Zalecenia RHS:
| Metoda | Jak często | Szczegóły |
|---|---|---|
| widły lub aerator z pełnymi zębami | co 2–3 lata na większości trawników | nakłucia co 10–15 cm, jak najgłębiej |
| aerator z pustymi zębami (wyjmuje „korki” ziemi) | co 3–4 lata | na glebach gliniastych i podmokłych |
UVM Extension zaleca na zbitej glebie tylko aerator z pustymi zębami. Pełne zęby bez mechanizmu wibracyjnego mogą według tej uczelni ugniatać glebę jeszcze bardziej.
Po aeracji RHS radzi wcierać w otwory mieszankę do piaskowania: 3 części gliny piaszczystej, 6 części ostrego piasku i 1 część dobrze rozłożonego kompostu, w ilości 2–3 kg/m².
Czy pod koniec października nie jest już za późno?
Często tak. RHS radzi wertykulować i aerować, gdy gleba nie jest podmokła, a pogoda nie jest bardzo mokra, bardzo sucha ani mroźna. UVM Extension radzi zakończyć aerację do połowy października, żeby trawa zdążyła zarosnąć dziury przed zimą. Jeśli przegapiłeś ten termin, a jest już zimno i mokro, przełóż wertykulację na wiosnę. Rozdarta darń, która nie zdąży się odbudować, łatwiej choruje zimą.
Wyjątek: zwykłe nakłucie widłami miejsc, w których stoi woda. RHS poleca je także w grudniu, a gdy powierzchnia przeschnie, wcieranie w otwory mieszanki ostrego piasku z ziemią.
Liście na trawniku
Liście z trawnika trzeba sprzątać. RHS wyjaśnia, że dławią trawę, odcinając jej dostęp do światła i wilgoci. Najlepiej sprawdzają się grabie, a na dużym trawniku dmuchawa. Przy pleśni śniegowej RHS zaleca też higienę w ogrodzie i szybkie obsychanie trawy, a mokra warstwa liści właśnie to utrudnia.
Na rabatach i pod krzewami cienka warstwa liści może zostać. Zebrane liście nie są odpadem. Możesz je dodać do kompostownika albo usypać z nich osobną pryzmę na ziemię liściową. Jak to zrobić i ile trwa rozkład, piszemy w artykule kompostownik jesienią i zimą.
Grab regularnie, nie raz na koniec sezonu. Gruba, zbita warstwa mokrych liści po kilku tygodniach zostawia pod sobą żółtą, osłabioną trawę.
Nie chodź po oszronionym trawniku
RHS radzi unikać chodzenia po oszronionym trawniku. Źdźbła na mrozie stają się kruche i łatwo je uszkodzić. Po takim spacerze mogą zostać brązowe ślady stóp, które długo nie znikają. Poczekaj, aż szron stopnieje. Jeśli trawnik niszczy się i robi się na nim błoto, bo chodzisz po nim regularnie w mokrą pogodę, np. do śmietnika albo kompostownika, RHS proponuje ułożyć w poprzek płyty (tzw. kamienie ścieżkowe) równo z powierzchnią gruntu, żeby nie przeszkadzały w koszeniu.
To samo dotyczy koszenia: nie koś trawy oszronionej ani zamarzniętej.
Pleśń śniegowa – Microdochium nivale
Pleśń śniegowa (ang. snow mould) i fuzarioza trawników (fusarium patch) to jedna choroba. RHS podaje, że wywołuje ją grzyb Microdochium nivale (dawniej Fusarium nivale). Pojawia się najczęściej od jesieni do wiosny, a nazwa „śniegowa” wzięła się stąd, że placki są szczególnie dobrze widoczne po stopnieniu śniegu.
Objawy (RHS):
- małe placki żółknącej, zamierającej trawy, które potem brązowieją,
- placki dorastają do 30 cm i więcej, często zlewają się w duże plamy,
- przy mokrej pogodzie na brzegach placków widać biały albo różowawy, watowaty nalot grzybni.
Co sprzyja chorobie (RHS):
| Czynnik | Dlaczego |
|---|---|
| dużo azotu późnym latem i jesienią | bujna, miękka trawa łatwiej się zaraża |
| długo wilgotna powierzchnia trawy | grzyb potrzebuje wody na liściach |
| długo zalegający śnieg przy temperaturze ok. 0°C | szczególnie dobre warunki dla grzyba |
| gleba zasadowa | sprzyja chorobie |
| zarodniki na kosiarce i butach | tak choroba przenosi się po trawniku |
Grzyb przeżywa temperatury do –20°C, a najlepiej rośnie w 12–19°C. RHS wyjaśnia, że zakażenie może nastąpić już latem, ale szybko rosnąca trawa je maskuje. Choroba staje się widoczna, gdy robi się chłodniej i trawa zwalnia wzrost.
Zapobieganie to w praktyce wszystko, o czym piszemy wyżej. RHS radzi przede wszystkim dobrą pielęgnację i higienę w ogrodzie, a konkretnie:
- nie dawać dużych dawek azotu późnym latem i jesienią, tylko nawóz jesienny,
- poprawić drenaż i przewiewność darni: wertykulacja i aeracja, żeby trawa szybko obsychała po rosie i deszczu,
- przyciąć zwisające nad trawnikiem gałęzie drzew i krzewów, żeby poprawić przepływ powietrza,
- strącać rano ciężką rosę z trawy giętkim prętem albo trzciną bambusową.
Do tego dochodzi grabienie liści, o którym RHS pisze w poradach na październik i grudzień.
Przy dobrej pielęgnacji małe placki zwykle zarastają, a większe łyse miejsca najlepiej wiosną dosiać. RHS zaznacza, że w Wielkiej Brytanii amatorzy nie mają dostępu do fungicydów na choroby trawników. W Polsce lista dopuszczonych środków się zmienia. Jeśli rozważasz oprysk, sprawdź etykietę i rejestr środków ochrony roślin Ministerstwa Rolnictwa. Zapobieganie jest jednak skuteczniejsze niż leczenie.
Kalendarz: trawnik od września do zimy
| Kiedy | Co zrobić |
|---|---|
| wrzesień – połowa października | wertykulacja, aeracja, piaskowanie, dosiewki; nawóz jesienny, jeśli trawa słabo rośnie |
| październik – listopad | koszenie przy suchej pogodzie, gdy trawa jeszcze rośnie; regularne grabienie liści |
| ostatnie koszenie | gdy trawa przestaje rosnąć; nie zostawiaj jej wysokiej na zimę |
| zima | nie chodzić po szronie i zamarzniętej trawie; nie nawozić zamarzniętej ziemi; zgrabić resztki liści; nakłuć widłami miejsca z kałużami, po przeschnięciu wcierać w otwory piasek z ziemią |
| przedwiośnie | obejrzeć trawnik po zejściu śniegu; placki pleśni śniegowej dosiać, gdy ziemia się ogrzeje |
FAQ
Kiedy ostatni raz kosić trawnik przed zimą? Gdy trawa przestaje rosnąć. RHS podaje, że rośnie przy temperaturze powyżej 7°C, więc w łagodną jesień kosi się jeszcze w listopadzie. Koś przy suchej trawie, nigdy oszronionej.
Czy można nawozić trawnik w listopadzie? Lepiej nie. Nawóz jesienny daje się we wrześniu i październiku. Późny nawóz z azotem sprzyja pleśni śniegowej, a nawóz na zamarzniętą glebę spływa z wodą.
Czy zostawić liście na trawniku na zimę? Nie. Liście dławią trawę, odcinając jej światło i wilgoć, a mokra warstwa utrudnia obsychanie darni, co sprzyja chorobom grzybowym. Zgrab je i przenieś na kompost albo pod krzewy.
Skąd na wiosnę szare albo różowe placki na trawie? Placki z różowawym nalotem to najczęściej pleśń śniegowa (Microdochium nivale). Szarobiały nalot i drobne brązowe „ziarenka” mogą oznaczać szarą pleśń śniegową (Typhula incarnata), która według RHS rozwija się w podobnych warunkach pod śniegiem. Małe placki zwykle zarastają, większe łyse miejsca warto dosiać. Jesienią ogranicz azot, zbieraj liście i popraw przewiewność trawnika.
Źródła
- RHS – Autumn lawn care: wertykulacja we wrześniu–październiku i test „widać ziemię między źdźbłami”, aeracja co 2–3 lata (puste zęby co 3–4 lata na glinie), nakłucia co 10–15 cm, mieszanka 3:6:1 w ilości 2–3 kg/m², nawóz jesienny tylko w razie potrzeby i w minimalnej dawce, choroby grzybowe jesienią.
- RHS – Lawns in October: wzrost trawy powyżej 7°C, koszenie nieco wyżej niż latem, warunki do wertykulacji i aeracji, nawóz jesienny bogaty w potas i fosfor, letni nawóz ma za dużo azotu, grabienie liści.
- RHS – Lawns in September: skład i cel nawozu jesiennego, piaskowanie po aeracji.
- RHS – Lawns in December: nie chodzić po oszronionym trawniku (brązowe ślady stóp), płyty równo z gruntem na często deptanym trawniku, koszenie ok. 5 mm wyżej niż latem, grabienie liści, nakłuwanie przy zastoiskach wody.
- RHS – Fusarium patch and snow mould: sprawca Microdochium nivale, objawy, placki do 30 cm, –20°C i 12–19°C, czynniki ryzyka, zapobieganie, szara pleśń śniegowa (Typhula incarnata), brak fungicydów dla amatorów w Wielkiej Brytanii.
- UVM Extension – Lawn Management in the Fall (S. Bosworth): ostatnie koszenie na 2–2,5 cala, wysoka trawa a choroby i gryzonie, mało azotu jesienią, nie nawozić zamarzniętej gleby, aeracja do połowy października pustymi zębami, filc 0,5 i ponad 1 cal.
- NC State Extension, Wayne County – Think Twice Before Fertilizing Your Lawn This Fall: rola potasu (susza, mróz, choroby), potas co najmniej 6 tygodni przed pierwszym przymrozkiem (trawy ciepłolubne), badanie gleby.